Жоғары
Нашар көретiндер үшiн

Ақтоғай ауданы тарихы

Ақтоғай ауданы тарихы

 Аудан тарихы

 Қазіргі Ақтоғай ауданы орналасқан өңірді Ұлы Октябрь револютсына дейін үш болыс ел мекен еткен. Ол кезде адамдар рулық, туыстық белгілеріне қарай шоғырланып, Тоқырауын, Қотанбұлақ, Балқаш болыстары болып бөлінген. Олармен жер жағынан іргелес, әрі көршілес Нұра ж\е Темірші болыстары болды. Мал жайымен қыс қыстауға, жаз жайлауға кетіп, жиі жұрт ауыстырғанымен бес болыс елдің Тоқырауын ортақ атамекені, құтты қонысы еді. Бүгінде Ақтоғай елі сол ұрпақтың қаймағы бұзылмай, өсіп-өркендеп отырған үрім –бұтағы.

 «Бүкілодақтык Орталық Атқару Комитетінің 1930 жылғы 17 желтоқсандағы қаулысымен Қарқаралы округі таратылып Қу ауданы мен Берікқараның бір бөлігі Қарқаралы ауданына берілді Тоқырауын ауданы Қоңырат ауданы болып қайта құрылды Жаңадан ұйымдасқан Қоңырат ауданын территориялық әкімшілік жағынан Алматы обылысына қарату жөнінде Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің жеке қаулысы қабылданды».

 

Қазақ ССР Орталық мұрағатынан алынған құжаттардан осындай деректерді кездестірдік. Бұған дейін 1928 жылы Тоқырауын ауданының құрылғандылығы жөнінде мұрағат құжаттары сақталмаған екен. Осылайша бүгінгі Ақтоғай /бұрынғы Қоңырат\ ауданы 1930 жылы 17 желтоқсанда ұйымдастырылған. Ауданның Қоңырат аталуы да кездейсоқ еместін. Жаңа аудан әкімшілік – территориялық жағынан сол кезде жаңа ұйымдастырып жатқан Қоңырат руднигіне бағындырылды.

 

Қоңырат ауданының орталғғы Дуаншиден Шатырша тауының беткейіндегі қос жағасы ақ қайыңды Тоқырауын өзеніне тоқайласып жатқан қыратқа аударды. Бұрындары бұл жер ақ қайыңы сыңсып, тоғайы тығыз болғандықтан «Ақтоғай» аталып, ең ірі «Башысы» серіктерінің орталығы еді. Кейін аудан орталығы болуына байланысты «Оян», «Сәуле» қосшылары, таяу мңдағы елді мекендер «Басшы» ұйымымен қосылып, ірілендірілген.

 

1932 жылдың 20 ақпанында Қазақстанда округтер таратылып, 6 обылыс құралды. Жаңадан құрылған Алматы облысының құрамына 1932жылы 10 наурызда Қоңырат ауданы Ақтоғай селосы болып кірді 1934 жылы 4 шілдеде Қарқаралы округі қайта құрылып Қоңырат ауданы осы округе берілді 1934–35 жылдардан бастап аудан орталығы қазіргі орынға салынды.

 

1937 жылы Қоңырат ауданы әкімшілік ж\е территориялық жағынан Алматы обылысынан ауыстырып, жаңадан құралған Қарағанды облысының құрамына берілді. Бұл кезде аудан шаруашылықтары едәуір нығайып, халықтың тұрмысы да біршама жақсара бастаған. Аудан орталығында жаңа үйлер, төбесі шатырланған кеңселер салынып, май тартып, пима жасайтын кәсіпорындар жұмыс істей бастады. Сол уақыттағы деректерге қарағанда аудан орталығында 230-ға тарта үй болыпты, халқының саны алты жарым мыңдай екен.

 

1962 жылы Шет, Қоңырат аудандары қосылып Ақтоғай ауданы деп аталды.

 

1996 жылы Тоқырауын ауданы жабылып, Ақтоғай ауданының құрамына енді.

 

Қазіргі кезде ауданымыз жылдан жылға өсіп – өркендеп келеді. Ауданымыздың жалпы көлемі 66529 гектар. Негізі мал шаруашылығымен айналысады. Жалпы білім беретін екі орта мектеп, агра техникалық колледжь, өнер мектебі, жасөспірімдер спорт мектебі, балабақша жұмыс істейді. Ауданда орталық аурухана, екі саябақ, орталық ж\е балалар кітапханалары, археологиялық – экологиялық мұражай, «Тоқырауын толқыны» халықтық ән би ансамбілі, халық театыры, «Балбырауын» би ансамбілі, «Арман» эстрадалық ұжымы, «Сәуле» акцанерлік қоғам «Энергия», «Су жүйесі»ЖШС, 187 жеке кәсіпкерлер жұмыс жасауда. Село бойынша белгілі тұлғалар қазақтың үш арысы Әлихан Бөкейхан, Әлихан Ермеков,Жақып Ақпай, жез тандай әнші Күлаш Байсейтова, Совет Одағының батыры Қазыбек Нұржановтың ескерткіші орнатылған. Селоның солтүстік – шығысында 7 км Қараменде би бабамыздың мазары тұр. Қарағанды, Балқаш қаларымен, Қызыларай, Қараменде би селолық округтерімен көтерме тас жолы арқылы қатынасады. Ең жақын Жарық т.ж. станциясы 190 км жерде орналасқан. 

 

 

 

 

historyaktogay1

Ақтоғай ауданының картасы

 

 

historyaktogay2 historyaktogay3
              Ақтоғай ауданы археологиясы             Ақтоғай археологиялық-этногриялықмұражай

 

   

  1937 жылғы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған мемориалдық ескерткіш

 

(ескерткіш 2007 жылы ашылды)

 

 

 

historyaktogay4

    

historyaktogay5 historyaktogay6
1941–1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысынан 
Оралмағандарға арналған ескерткіш
Шығыс бұлбұлыК. Байсейітованың 
2007 жылы ашылған ескерткіші

 

 

АҚТОҒАЙ ТАРИХЫ 80 – ЖЫЛДЫҚ (http://youtu.be/OnPHHf6R3-8)

 

АҚТОҒАЙ МУЗЕЙІ ЖАҢАЛЫҚТАРДА (http://youtu.be/2×7PMni2-Qk)

 

Ақтоғай ауданының географиялық жағдайы

  historyaktogay7Актоғай ауданы Сарыарқаның оңтүстік шығысында, шөлейтті және шөлді аймақта орналасқан. Солтүстігін аласа таулар тізбегі алып жатыр. Олардың арасында Балхаш пен Қарасор алаптарының су айрығы болып саналатын Қызыларай \1565м\, Қызылтас \1238м\ және т.б таулар мен олардың сілемелері орналасқан. Ауданның орталық өңірі Балхашкөліне қарай еңістеп аласара беретін ұсақ шоқылы, қырқалы жазық. Түстік өңірде белесті Солтүстік Балқашмаңы жазығы жатыр. Ауданның Оңтүстік шетін Балхаш көлі көмкереді. Кен байлықтарынан мыс, молибден, вольфрам, қорғасын, мырыш, темір, тальк, кварцит табиғи құрылыс материалдары тағы басқасы өндіріледі. Климаты тым континенттік, қысы суық, қары аз, жазы ыстық, құргақ. Қаңтарда орташа температурасы солтүстігінде −16°С, оңтүстігінде-14 С, шілдеде солтүстігінде-26°С, оңтүстігінде-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері солтүстігінде 350 мм, оңтүстігінде 150 мм болады.

 Актоғай ауданында Тоқырауын, Қусақ, Қаратал, Еспемейірман, Ақтайлақ, Ащыөзек, Еспе өзендері бар. Олар ауданның солтүстігіндегі таулардан бастау алып, Оңтүстігіндегі Балхашкөліне қарай ағады, бірақ оған жетпейжерге сіңіп кетеді. Орта және оңтүстік өңірлерінде Баялыш,

  

historyaktogay8 historyaktogay9 historyaktogay10 historyaktogay11

 

көкпек, боз және қара жусан, сораң, бұйырғын т.б. тау аңғарларында қарағай, қайың, терек және көктерек өседі. Арқар, елік, сайғақ, доңыз, қасқыр, түлкі, ақ қоян, ақкіс, қарсақ, борсық, күзен, сұрсуыр, аққұлақ, ондатра, құстардан: шіл, бұлдырық, сажы т.б. су құстары мекендейді.

   

historyaktogay12 historyaktogay13 historyaktogay14

 

Тұрғындардың орташа тығыздығыі км 2 -ге, 0,6 адамнан келеді. Қала түрғындары 30,4%.

 Аудандағы ірі елді мекендер: Шашубай, Сарышыған, Қоңырат, Шығыс Қоңырат, Саяқ, Гүлшат кенттері; Торанғылық, Ортадересін, Тасарал, Сәуле, Ақжарық, Шылым, Нүркен, Сарытерек, Қошқар, Айыртас,

 Жаңаорталық, Абай, Актас, Ақши ауылдары.

 Аудан тұрғындары негізінен ауылшаруашылы: мал және балық шаруашылығымен айналысады. Жерінің жалпы ауданы 3990,7 мың га. Қой, жылқы, ірі қара өсіріледі. Ауданның орталығы-Актоғай селосы. Шатырша, Жосалы және Қаражұмақ тауларының етегінде орналасқан. олтүстік шығысында Қарағанды қаласынан 250 км., оңтүстігінде Балхашқаласынан 210 км. жерде орналасқан.

  

historyaktogay22

historyaktogay15
historyaktogay16 historyaktogay17 historyaktogay18
 historyaktogay19  historyaktogay20  historyaktogay21

 

 Ақтоғай экологиясы

 Ақтоғай ауданы таулы, шөлді, шөлейт аймаққа орналасқан. Семеймен екі ара ауа жолымен200–250, жер бетімен 400–450 шақырым. Ауданның экологиялық жағдайына «Байқоңыр» ғарыш айлағы да кері әсерін тигізіп отыр. Ауданның солтүстік бөлігінде ғарыштық және баллистикалық ракеталардың ұшу трассасы жатыр және бұл жерлерге улы сұйық НДМГ/симметриясы жоқ диметилгидразин/ жанар майында жұмыс істейтін ракетаұшырғыштарының кезекті сатылары түседі. Бұл ракета майы улы консервативтік зат, оның екінші ыдырау өнімдері ондаған жылдар бойы сакталады. Зерттеулер оның улы қалдықтарының токсиканттарының топыраққа, өсімдікке, аңдар мен үй жануарларының организімінде, суда, лай тұнбларында, ауада, азық-түлікте кездесетінін анықтаған. Ракеталардың ұшу трассасы аудан территориясының 6,2 мың кв. км. көлемін қамтиды. Бұл жерлерде 3,5 астам халық тұрады. Республикалық санитарлық -эпидемиологиялық бекеті 21желтоқсан 1992 жылғы зерттеу протоколымен Ақтоғай ауданынан алынған топырақ пен сутұнбаларында Цезий-137 жарылыс өнімінің 40–100 бк/кг. Мөлшері аралығында бар екенін анықтады. Бұл көрсеткіш Республика гидрометеорология Бас басқармасының мәліметтері бойынша орташа республикалық көрсеткіштен 2,5 есе артық екенін көрсетеді. Сондай-ақ1993 жылы Қаратал/қазіргі Шабанбай би с.о./, Еңбек/қазіргі Қараменде би с.о./, Жәмші/қазіргі Нүркен с.о./ шаруашылықтарынан алынған сүт пен ұсақ малдардың бүйрек-бауырларында /паранхиматозные органы/ Цезий-137 мен Сторнций-90-ның бар екенін көрсетті. Бұлар тікелей ядролық жарылыстар өнімі. Ал, бұл жағдайлар Ақтоғай ауданының радиациялық ластанғанын тағы да дәлелдей түседі.

 Аудан көлемінде уран кен орны «Волковгеология» акционерлік қоғамының мәліметіне қарағанда, 7,3 мың кв.км. жер көлемін алып жатыр. Бұл жерлердегі ашық қалдырылған уранрудниктерінде 57900 куб метр немесе 151800 тонна көлемінде радиоактивті тау жынысы үйінділері қалдырылған. Ондағы радиацияның экспозициялық дозасы 40–2500 және одан дажоғары мкр/сағат мөлшерінде «Волковгеология» АҚ-ның далалық партиясының зерттеулеріосы үйінділерде де Цезий-137 бар екенін анықтады. Сондай-ақ бұл үйінділерде жоғары мөлшерде Радий-226, Торий-228, Калий-40 өнімдері болған.

 Осындай бұлтартпас дәлелдердің нәтижесінде аудан халқының Семей полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шегуде екені сөзсіз.

 Ақтоғай ауданы бойынша тарихи-мәдени ескеркіштері

 Ақтоғай ауданының аумағында қазіргі таңда 414 тарихи-мәдени ескерткіш анықталса, 320 -сы археологиялық ескерткіш, қалғандары жеке адамдарға арналған архитектуралық құрылыстар (кесенелер), тарихи монументальді ескерткіштер. Олардың ішіндегі ірілерінің қатарында Бегазы-Дәндібай қола дәуірінің мәдениетіне жататын ескерткіштер, Алаштың көсемі болған Ә.Бөкейханұлының ата-анасы жерленген Талдыбейіт кррымы, Сана би,Қараменде би мазарлары, ақын Шеже Қаржаүбайұлывың кесенесі т.б. атауға болады

 historyaktogay23

 Бегазы кешені

 9–13 ғ. Арасында жасалған, қола дәуірінің соңғы кезін сипаттайтын тас кешендер тобы, Актоғай ауданының Тоқырауын өзеніне құятын Бегазы бұлағының /Қазіргі Қаратал/ жағасында, аудан орталығы historyaktogay25Актоғайдан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км. жерде. Бегазыкешенінде кілең қақпа тастан бір жобамен жасалған алты кешен бар.Ислам дінінің оба салу historyaktogay24 үлгісіне ұқсамайтын бұл белгілерді қазактар «қалмақ тас» деп атап келген.Шынында, Бегазы кешенінің қалмақпен ешбір байланысы жоқ. Кешендер-бұдан мың жыл бұрын, қола дәуірінің соңғы кезінде тұрғызылған белгілер. Олардың әрқайсысы жойқын қақпа тастарды тігінен жерге қадап тұрғызумен құрылған. Іргеге тұрғызған қақпа тастардың биіктігі кейде 3метрге, көлденеңі 1,5–2 метрге дейін жетеді. Салмағы 1–1,5 тоннашамасында. Бір кешенді жасауға осындай қақпа тастың 40-қа таяуыпайдаланылған. Оны әсіресе 1–2 кешендердің құрылысынан айқын көруге болады.

 Бегазы тауының тарихи сырын ашып, бүгінгі ұрпаққа жеткізуге ғұлама ғалым, академик Әлкей Хаканұлы Марғұланмен бірге жерлесіміз Аманқұл Мұсатайұлы көп еңбек сіңірді.

 Бегазы-Дәндібай кешенінен табылған тарихи ескерькіштердің үлкен бір бөлігі Алматы қаласындағы Орталық өлкетану мұражайында тұр. Академик Әлкей Марғұлан өзінің «Орталық Қазақстандағы Бегазы-Дәндібай мәдениеті» атты кітабында және Актоғайдың тұрғыны Әлкей Марғұланның шәкірті, таным өлкетанушы, ұстаз, суретші Аманқұл Мұсатайұлының «Тағылым» атты кітабында оның тарихынан көп мағұлматтар берген.

 

historyaktogay26 historyaktogay27
А.Мұсатайұлы, Ә.Маргұлан Ә.Марғүлан Ақтоғай өңірінде

 

 

Ақтоғайдың ақ бидайы

 Бұл өңірдің аты ақ бидайымен де шыққан. Ол жөнінде Д. Н. Прянишников өзінің historyaktogay28

«Егіншілік» деп аталатын еңбегінде «Сто зерен французкой пшеницы весом — 4,36 граммов, сто зерен индийской пшеницы – 3,8 граммов, американской – 3,2 граммов, русской – 2,25 граммов. А стозерен Коунрадской пшенец – Акидай, весят 6,2 граммов и Кожа бидай – 4,5 граммов Акбидай дает от 7 до 25 побегов,числа зерен в колосе от 52 до 120 средний урожай с посияного гектара 50–60 пудов. Пшиница Кожа бидай дает от 30 до 55 пудов» — деп жазылыпты. Ақ бидай мен Қожа бидай Тоқырауын бойынан басқа жердеөспеген. Оның тұқымы соңғы жылдары құрып кеткені өкінішті- ақ. 1930 ж\е 1934 жылдардағыАқ бидай масағы Санкт – Петербургтің ауыл шаруашылығы көрмесінде тұрғаны көңілге медеу.

 Тақырауынның атақты ақ бидайы жете зерттеліп, бүгінгі ұрпағына толық жеткен жоқ. Сол кезде аудан территориясының шалғайға орналасуы да оған кері әсер етті.

 

Ел іші өнер кеніші

 

Өз заманында ағаштан түйін түйген атакты шебер Балғабайұлы Жәмбек есімі ел ішіне кеңінен мәлім болған. Өнерінің арқасында совет өкіметінің алғашқы жылдарында Семейге арнайы шақырылып, біраз жыл/ сонда тұрып, қол өнермен шұғылданады. Халқымыздың атакты әншісі Әміре Қашаубаев өзінің Парижге баратын өнер сапарының алдында дәл осы Жәмбекке домбыра жасатқан. Бүгінде Жәмбек шебердің қолынан шыққан сол домбыру парижде сактаулы тұр. Осыаспап жайлы және оны жасаған шебер Жәмбек Балғабайұлы туралы білмейтін қазақ кем де кем болар. Асқан шебер 1974жылы Ақтоғай селосында дүние салған.

historyaktogay29
 

Ә.Қашаубаевтың қолындагы домбыраны

 Ж. Балгабайулы жасаган

 

Ақтоғай өңірінің аса сирек кездесетін талынан киіз үйдің сүйегін басып, ақ Аскар Әлжанов, Иса Сарымбаев, Жапабай Дүйсебеков. Сол сиякты мұнда тау терегі мен қайыңнан ер қашап, қайыстан небір өрмелер тоқыған шеберлер де көп. Халық арасынан шыққан ерші Мәжіман, Қабыл, өрімшілер Қасым, Ұйқасбай, Қабыл ақсақалдардың өнеріне кезінде ел сүйсінген. Бұл кәсіп қазір де жалғасын табуда. Мысалы, Самат Қожабаев ағаштан торсық, тостаған, ағаш қасыктар, ожау жасап қана қоймай, ер тоқым жасайды.


Келулердің саны: 3829